Wielkość gospodarstw chłopskich

Niestety, pełną liczbę gospodarstw zagrodniczych znamy dopiero z przełomu XVII na XVIII w. Łącząc mimo tej rozbieżności czasowej dane o gospodarstwach pełnorolnych z danymi o gospodarstwach zagrodniczych otrzymujemy następujące liczby. Ogółem było 546 gospodarstw, z tego pełnorolnych 392 (71,8 proc.) i zagrodniczych 154 (29,2 proc.). Uwzględniając rozbieżność czasową danych liczbowych, można stwierdzić ogólnie, że ponad 2/3 gospodarstw żuławskich to gospodarstwa pełnorolne, a mniej niż 1/3 - zagrodnicze (program uprawnienia budowlane na komputer).

Wielkość gospodarstw chłopskich pełnorolnych, to jest tych, które liczyły powyżej włóki ziemi, nie przedstawiała się jednakowo we wsiach pańszczyźnianych i wolnych. Ogólnie rzecz biorąc, we wsiach wolnych przeważały gospodarstwa mniejsze, w pańszczyźnianych natomiast - gospodarstwa średnie, obok których występowały też mniej liczne gospodarstwa posiadające bardzo dużo ziemi (program uprawnienia budowlane na ANDROID).

We wsiach pańszczyźnianych (tabela 2) ponad połowa to gospodarstwa liczące 2-4 włóki (55,8 proc.), obejmujące jednak łącznie nieco mniej niż połowę ogólnego areału ziemi (46,2 proc.). W Krzywym Kole, Miło- cinie, Ostrowitem i Suchym Dębie nie było w ogóle gospodarstw liczących mniej niż 2 włóki. W Długim Polu, Koźlinach, Osicach, Steblewie i Woclawach gospodarstwa takie występują pojedynczo (uprawnienia budowlane). W przedziale gospodarstw mających ponad 4 włóki liczba gospodarstw stopniowo malała. Gospodarstw liczących 4-5 włók było 17,3 proc. (22,5 proc. ogólnego areału ziemi), a gospodarstw o 5-6 włókach - 10,4 proc. (17 proc. ogólnego areału ziemi). Z trzech największych gospodarstw jedno miało 8 włók, drugie nieco więcej, a trzecie - 11. Były to już gospodarstwa równe majątkom polskiej szlachty zagrodowej (program egzamin ustny).

Największe gospodarstwo

We wsiach wolnych (tabela 3) przeważały gospodarstwa do 2 włók (68,3 proc.), przy czym łącznie użytkowały one ponad połowę areału ogólnego tych wsi (54,5 proc.). Gospodarstw liczących ponad 2 włóki było mniej (31,7 proc.). Największe z gospodarstw we wsiach wolnych to jedno liczące niecałe cztery włóki (115 morgów) i jedno aż 130 morgów. A więc największe gospodarstwo we wsiach wolnych posiadało nieco ponad 1/3 ziemi największego gospodarstwa we wsiach pańszczyźnianych (opinie o programie).

Inaczej przedstawiała się sytuacja w gospodarstwach zagrodniczych (tabele 4, 5). Było ich na przełomie XVII i XVIII w. łącznie 154, z tego 102 (66,3 proc.) we wsiach pańszczyźnianych i 52 (33,7 proc.) we wsiach wolnych. W tych pierwszych przeważały zdecydowanie (82,6 proc.) gospodarstwa liczące do 1 morga ziemi. Gospodarstw zagrodniczych posiadających do 10 morgów było już tylko 9,8 proc., do 20 morgów - 4,9 proc. i tylko 3 gospodarstwa (2,9 proc.) do 30 morgów. W przeciwieństwie do wsi pańszczyźnianych, w wolnych wsiach gospodarstw zagrodniczych liczących do 1 morga ziemi było tylko około 1/3 (32,7 proc.), do 10 morgów - około 1/5 (19,2 proc.), do 20 morgów - 1/4 (25 proc.), do 30 morgów - nieco mniej niż 1/4 (23,1 proc.) (segregator aktów prawnych).

Widzimy więc, że we wsiach wolnych nie było silnie zaznaczonego przedziału między gospodarstwami zagrodniozymi a pełnorolnymi. Przejście było łagodne, a granica mało widoczna. We wsiach pańszczyźnianych granica pomiędzy gospodarstwami zagrodniczymi a pełnorolnymi była bardziej wyraźna.

Wydaje się, że struktura i wielkość gospodarstw chłopskich na terenie sąsiednich Żuław Malborskich była podobna jak na Żuławach Gdańskich. Jedynie gospodarstwa chłopskie w posiadłościach miasta Elbląga były w XVII w. nieco mniejsze. Wielkość gospodarstw chłopskich na Żuławach odbiegała więc od stanu, jaki zaobserwować można w tym wieku na pozostałych terenach Prus Królewskich. Chłopi żuławscy posiadali w XVII w. przeciętnie gospodarstwa większe pod względem ilości ziemi aniżeli chłopi w dobrach kościelnych i królewskich w Prusach Królewskich, jak również chłopi w domenach księstwa szczecińskiego (promocja 3 w 1).