Zestawienie wpłat kontrybucji

Przede wszystkim wymienić tu trzeba wzmiankowaną już Księgę Żuław z przełomu XVI i XVII w. Nie jest ona kompletna, a braki danych areału wsi występują w niej głównie w części obejmującej wsie wolne, mimo to może służyć na równi z innymi przekrojami jako materiał porównawczy. Innym jeszcze źródłem zawierającym dane przekrojowe jest zestawienie wpłat kontrybucji na cele prowadzenia wojny w latach 1655-1657. Dane te mogą służyć jedynie pomocniczo do ustalania areału ziemi. Przydatniejsze będą natomiast dla prześledzenia zniszczeń czy regresu gospodarczego na wsi żuławskiej w okresie wojny z lat 1655-1660 (program uprawnienia budowlane na komputer).

Najpewniejszym źródłem informacji o areale wsi są księgi gruntowe. Zapoczątkowane w 1665 r., zawierają głównie materiał dla drugiej połowy XVII w. przedłużony w wypadku zagrodników aż po drugą połowę XVIII w. Niestety, wbrew pozorom, materiał ksiąg gruntowych nie daje automatycznie odpowiedzi na pytanie o wielkość ogólnego areału wsi Żuław Gdańskich. Poszczególne zapisy w księgach gruntowych pochodzą z różnych lat, tak jak dyktowało je życie, gdyż uzależnione są od zmian właścicieli poszczególnych gospodarstw (program uprawnienia budowlane na ANDROID). Pierwszą więc trudność stanowi fakt, że informacje o ilości ziemi w poszczególnych gospodarstwach tej samej wsi pochodzą z różnych lat, co przy nie częstych wprawdzie, ale jednak po kilkakroć występujących zmianach, to jest odsprzedaży i dokupywaniu ziemi w poszczególnych gospodarstwach, sprawiać może wrażenie pozornego uszczuplenia lub nieuzasadnionego zwiększenia areału całej wsi (uprawnienia budowlane).

Trzeba więc było założyć jak gdyby kartotekę wszystkich pojedynczych gospodarstw i wychwycić przypadki przesunięcia areału poszczególnych gospodarstw nie tylko w obrębie jednej wsi, lecz również pomiędzy sąsiadującymi ze sobą wsiami. Kolejne, w dodatku trudniejsze do uniknięcia niebezpieczeństwo występuje przy rozpatrywaniu areału wsi wolnych, dla których mamy jak gdyby podwójne notowanie. We wsiach tych pojawiła się bowiem warstwa mieszczan, właścicieli ziemskich, posiadających ziemię, na której osadzani byli przez nich chłopi jako dzierżawcy (program egzamin ustny).

Areał wsi

W księdze gruntowej notowane były zarówno areały gospodarstw chłopskich - dzierżawców - jak też areały ich panów feudalnych, mieszczan, będących właścicielami ziemi. Co gorsza, nie zawsze spotyka się adnotacje, kto jest panem feudalnym konkretnego areału dzierżawionego przez chłopa. W tym podwójnym notowaniu łatwo o powiększenie rzeczywistego areału wsi, trudno bowiem nieraz bez informacji źródła określić z samego tylko nazwiska, czy mamy do czynienia z właścicielem ziemskim, czy tez z chłopem będącym jedynie dzierżawcą. Tutaj system kartoteki właścicieli gospodarstw nie wystarczał (opinie o programie).

Porównanie danych ze wszystkich wymienionych źródeł w konkretnych przekrojach czasowych przekonuje, że ustalenia zaczerpnięte z ksiąg gruntowych są dość dokładne i nawet w części odnoszącej się do wsi wolnych są miarodajne. Rzuca się natomiast w oczy monotonia powtarzających się tych samych lub bardzo zbliżonych wielkości areałów poszczególnych wsi, co uderza jeszcze bardziej, gdy bierze się pod uwagę występujące w poszczególnych wsiach włóki wolne sołeckie i funkcyjne: zarządcy wałów, przysiężnych wałowych i przysiężnych kanałów, jak również włóki kościelne i proboszczowskie (segregator aktów prawnych).

Przy porównaniu danych okazuje się bowiem, że występujące czasami różnice w areale tej samej wsi, uwidocznionym w poszczególnych przekrojach, znajdują najczęściej swe wytłumaczenie w pominięciu ziemi proboszczowskiej. Ziemia kościelna była z reguły wydzierżawiana chłopom i dochód z niej odprowadzano do kasy kościelnej, natomiast ziemia proboszczowska uprawiana była przez najemników. W każdym razie nie widać w źródłach informacji o jej wydzierżawianiu. Porównanie danych w tabeli przekonuje zresztą, że różnice w liczbach włók sprowadzają się często do wielkości odpowiadającej ziemi proboszczowskiej (promocja 3 w 1).