Czterospadowe dachy

Tradycyjne wysokie, czterospadowe dachy spotyka się obecnie rzadko. Ustąpiły dwuspadowym z szalowanymi szczytami lub, w bogatszych domach, naczółkowym. Wcześniej najczęściej stosowaną konstrukcję krokwiową z płatwiami wysuniętymi nieco przed zrąb po wojnie wyparła konstrukcja krokwiowo-belkowa. Dachy tradycyjnie kryte były słomą. a tylko w rejonie świętokrzyskim od XVIII w. gontem, rozpowszechnionym od 2 połowy XIX wieku (program uprawnienia budowlane na komputer).

Na terenie województwa, poza skrajem południowym, gdzie częściej występują chałupy typu krakowskiego, dominują ich dwie odmiany - kielecka i opoczyńska w części północnej i północno-zachodniej, odznaczające się nieco niższymi od pierwowzoru czterospadowymi dachami, a w odmianie opoczyńskiej dachami naczółkowymi (program uprawnienia budowlane na ANDROID). W odróżnieniu od skromniejszych kieleckich - jednotraktowych, o jednej lub dwu izbach i sieni najczęściej szczytowej, chałupy opoczyńskie charakteryzują się bogatszym rozplanowaniem - są dwutraktowe, wieloizbowe. z sienią pośrodku. Wyjątkowo zdarzają się archaiczne domy wąskofronlowe, głównie w regionie świętokrzyskim, gdzie także obfitsze są ciesielskie elementy dekoracyjne (uprawnienia budowlane).
Znacznie rzadsze było na wsi budownictwo murowane, głównie z miękkiego kamienia wapiennego zw. opoką, występujące przede wszystkim w okolicach Miechowa oraz Buska i Chmielnika. Wyjątkiem jest całkowicie niemal murowana wieś Szaniec. W okolicach Miechowa, a przede wszystkim nad Wisłą w rejonie Kazimierzy Wielkiej i Opatowca, na przełomie XIX i XX w. pojawiło się nieco zamożniejsze budownictwo ceglane, często ze skromnym detalem architektonicznym i różnie ukształtowanymi podcieniami słupowymi.

Większość spośród nielicznie zachowanych budynków wiejskich powstałych przed 4 ćwiercią XIX w. znajduje się w Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni, gdzie eksponowane są również obiekty budownictwa małomiasteczkowego (program egzamin ustny). Starą zabudowę reprezentują in situ chałupy w Kakoninie z połowy XIX w. i zagroda w Bodzentynie z końca XVIII w., w których urządzono punkty etnograficzne.
Stosunkowo licznie zachowały się zabytki wiejskiego budownictwa przemysłowego. Obok kuźni wiejskich znaczną grupę stanowią młyny zbożowe.

Zabytki budownictwa

Najstarsze z nich, pochodzące jeszcze z połowy wieku XIX i zakładane często na dawnych kuźnicach, budowano z drewna, później coraz częściej z kamienia i na ogół większych rozmiarów. Do najciekawszych należy murowany młyn w Słopcu Rządowym wystawiony w 1861 r. na miejscu wcześniejszego oraz duży dworski młyn w Morawicy. Niewiele do dziś przetrwało starych urządzeń i układów wodnych (opinie o programie). Rzadkością są wiatraki, dawniej popularne na pofałdowanym obszarze Gór Świętokrzyskich. W dobrym stanie dotrwały jedynie dwa murowane holendry w Szwarszowicach i Krasocinie.

Żyzny lessowy pas ciągnący się wzdłuż Wisły od Kazimierzy Wielkiej do Sandomierza i Opalowa oraz obszar Dolnego i Środkowego Ponidzia były gęsto zaludnione już w okresie przedpiastowskim, co miało wpływ na wczesne wykształcenie organizacji państwowej (segregator aktów prawnych). Tereny te odgrywały istotną rolę gospodarczą i polityczną w państwie wczesnopiastowskim. Wiślica, Nowy Korczyn, Stopnica należały do politycznych centrów monarchii. Inaczej przedstawiała się sytuacja w północnej, puszczańskiej części Kielecczyzny. Tu, pośród ogromnych terenów leśnych, powstawały pojedyncze grody i osady z kasztelaniami w Małogoszczu i Czechowie.

Najstarsze zabytki budownictwa wiążą się z epoką przedpiastowską i z krzepnącą od VII stulecia organizacją plemienną Wiślan. W spisie pominięto większość obiektów archeologicznych, koncentrując się tylko na kilku najcenniejszych historycznie i artystycznie obiektach (promocja 3 w 1).

Są to przede wszystkim dwa zespoły sypanych kamiennych wałów kultowych na Górze Grodowej w Tumlinie oraz na Łyścu (Świętym Krzyżu), datowane na IX i X w., a także okazałe grodziska zachowane w rejonie dolnej Nidy. Szczególnie interesujące jest wielkie owalne grodzisko w Stradowic z VIII-IX w., oraz wyspowy bagienny gród rodowy koło Wiślicy z IX-X wieku.