Humanizm

Wstępne charakterystyki humanizmu kierują uwagę czytelnika na „humanizm" pojęty w sensie etyczno-normatywnym: humanizmem jest domaganie się. by człowiek mógł się stać bardziej człowiekiem. W dalszych badaniach jednak okazuje się, że autorowi chodzi w istocie rzeczy o „ontologię” człowieczeństwa, a więc pytanie: kim jest człowiek, co przynależy do istoty człowieka? Pod tym kątem analizuje kilka tekstów Hegla, List o humanizmie Heideggera, Levinasa i Derridę (program uprawnienia budowlane na komputer).

Przy czym w przypadku Heideggera zauważamy znamienny brak: autor pomija Jean-Paul Sartre’a: nie pisze, skąd się wziął List i nie omawia tekstu Sartre’a Czy egzystencjalizm jest humanizmem. Wysoce nieuprawnione wydaje mi się swoiste „zrównanie” w sprawie humanizmu Levinasa i Derridy (program uprawnienia budowlane na ANDROID). Pierwszy - w imię filozofii dobra - głosi „humanizm innego człowieka", a więc pierwszeństwo obowiązku wobec innego w stosunku do „humanistycznej" troski o „udoskonalanie siebie", drugi ogłasza „śmierć człowieka” - śmierć, która - wedle słów samego Lorenca - „sprowadza się do rozpadu osobowej tożsamości” (uprawnienia budowlane).

Zwieńczeniem tych sprzeczności i niejasności jest rozdział ostatni, zatytułowany: Żródłowość contra humanizm: Heideggera, Levinasa i Derridy dyskusja z Heglem. Rozdział w szczególny sposób „ustawia” oponentów: Hegel jest „humanistą", a cała reszta to wrogowie humanizmu. Co więcej, sugeruje on, że „wrogość" wynika z dążenia do „radykalizmu źródeł"; gdyby bowiem wymienieni oponenci chcieli podążać za „radykalizmem całości” (totalizacja!), byliby „humanistami" (program egzamin ustny). Taka sugestia kryje się w tytule. A jak wygląda zawartość rozdziału? Zawartość nie wychodzi poza omówienie stosunku do Hegla, przedstawionego przez samych autorów.

Relatywna całość

Nie znajdujemy tam tego, czego zazwyczaj oczekujemy od końcowego rozdziału: jasnego określenia - na podstawie zebranego materiału - stosunku „radykalizmu całości” i „radykalizmu źródeł”. Zamiast tego mamy nową niespodziankę: problem stosunku obu typów myślenia do nauk pozytywnych na przykładzie filozofii Merlau-Ponty’ego (opinie o programie). Wprawdzie problem przewijał się już wcześniej, ale tutaj wypłynął na plan pierwszy. Ogólna tendencja była taka: uznać istotną rolę nauki w prowadzeniu myśliciela „ku źródłom" i dzięki obecnej w naukach „źródłowości" poddać „radykalizm źródeł” „radykalizmowi całości”. Wzorem dla autora jest Hegel. Natomiast współczesnym urzeczywistnieniem wzoru - Merlau-Ponty.

Projekt ten nie znajduje jednak dostatecznego uzasadnienia. Po pierwsze, nie bierze pod uwagę całej krytyki poznania naukowego, jaką niesie ze sobą nie tylko filozofia współczesna, ale również filozofia samego Hegla (afirmacja myślenia naukowego jest u Hegla względna, podobnie zresztą jak u Husserla i innych fenomenologów), me poddaje krytycznej analizie pojęcia „całości" w nauce i filozofii. Mówiąc krótko: ostatni rozdział pracy wydaje mi się zestawem nieporozumień. Gdzie jest ich początek? Początkiem jest brak jasności w rozumieniu pojęcia „humanizmu" i związku problematyki humanistycznej z problemem radykalizmu myślowego (segregator aktów prawnych).

Wniosek ostateczny pracy brzmi w ujęciu autora następująco: „filozofia sięgająca do Heglowskiej inspiracji mogłaby doprowadzić do zgodnego współistnienia tendencji syntetyzującej z badaniem źródeł. Filozofia taka byłaby stałym poszukiwaniem, całością otwartą, badającą zarazem prawomocność swych zasad, jak i posługującą się tymi zasadami w celu konstruowania relatywnych całości integrujących naszą wiedzę" (s. 286). Co to znaczy? Wniosek sugeruje, jakoby tacy filozofowie jak Husserl (promocja 3 w 1). Heidegger, Levinas czy Derrida albo nie opierali się na żadnych „źródłach”, albo nie budowali „relatywnych całości”. Mogliby to robić, gdyby zapoznali się wcześniej z radami Włodzimierza Lorenca. Ale taki wniosek jest pospolitym błędem.