Karczmy i kramy

Przed południem czytano Ewangelię, a po południu katechizm Lutra. Wszyscy mieszkańcy wraz z dziećmi i służbą w wieku powyżej 12 lat mieli obowiązek być na tych nabożeństwach. Nie wolno było podczas ich trwania spacerować czy gromadzić się na cmentarzu przed kościołem. Karczmy i kramy miały w tym czasie zakaz sprzedawania piwa. Posługi religijne, a szczególnie chrzty, śluby i pogrzeby, odbywały się również w określonym przez władze czasie i w określonej formie, przy czym istniały dokładne cenniki opłat. Zmieniały się one wraz ze zmianami wartości pieniądza (program uprawnienia budowlane na komputer).

Spotykamy też informacje, że chłopi nie tylko grzebali swych zmarłych w kościołach, lecz także umieszczali tam kamienne płyty nagrobkowe. Sprzeciwiali się temu przedstawiciele rad parafialnych, ale - jak widać - bezskutecznie. W Koszwałach dzieci tamtejszego pastora otrzymały w 1694 r. po jego śmierci zezwolenie na wmurowanie kamienia nagrobnego. W kościele w Steblewie istniały nagrobki kamienne 15 rodzin miejscowych, pochodzące z interesującego nas okresu (program uprawnienia budowlane na ANDROID).

Wyposażenie żuławskich kościołów także świadczy o zamożności mieszkańców. Dziewięć tutejszych kościołów miało na wieży zegary wybijające godziny. Spora liczba kościołów i kaplic (12) wyposażona była w organy o kilku do kilkunastu głosach. Jedynie w kaplicy w Krzywym Kole znajdowała się zwyczajna pozytywa. W Steblewie i Cedrach Wielkich organy były wyposażone w 14 głosów; steblewskie organy miały ponadto wibrator. Zniszczony w początkach XVII w. przez Szwedów kościół w Steblewie odbudowany został przy wydatnej pomocy Gdańska (uprawnienia budowlane). Okna w nim ufundowali burmistrzowie gdańscy oraz rajca Riidiger, ambonę zaś - co ciekawsze - lubeczanie. Przedstawiony stan wyposażenia kościołów i kaplic żuławskich w organy czy zegary datowany jest na końcowe lata XVII w. Dokładna chronologia dla poszczególnych ośrodków kościelnych oddzielnie nie jest możliwa do ustalenia na podstawie materiału źródłowego, jakim obecnie dysponujemy. Wydaje się jednak, że dotychczasowe dane są wystarczającą ilustracją zamożności siedemnastowiecznych Żuławian (program egzamin ustny).

Stabilizacja

We wsiach wolnych, jak wiemy, w przeważającej mierze mieszkali osadnicy pochodzenia holenderskiego i wyznania menonickiego Władze Gdańska tolerowały ten stan rzeczy, ponieważ wreszcie uporządkowane zostały wały wiślane i sytuacja gospodarcza wsi żuławskich uległa stabilizacji (opinie o programie). Menonici nie cieszyli się pełną swobodą religijną, jaką mieli protestanci obowiązującego w Gdańsku wyznania augsburskiego, nie byli jednak specjalnie prześladowani. Zbierali się w celach obrzędowych w domach prywatnych i grzebali osobno swych zmarłych. Musieli jednak mimo to uiszczać proboszczom protestanckim opłaty przewidziane taksą ustaloną w rozporządzeniu o działalności kościołów.

Menonici odmawiali udziału w walce zbrojnej i nie brali do rąk broni. W okresie przygotowań do przewidywanego starcia Polski ze Szwecją w początkach XVII w (segregator aktów prawnych). Gdańsk zarządził przegląd gotowości i zdolności do obrony, w czym uczestniczyli również chłopi żuławscy. Menonici odmawiali wzięcia w tym udziału, przez co mogli się narazić na represje ze strony władz Gdańska, które jednak podeszły do sprawy praktycznie, stosując w przypadku menonitów zasadę umożliwiającą przysłanie płatnego zastępcy przez osoby starsze, chore lub wzbraniające się walczyć z powodu przekonań. Skończyło się na opłacie pieniężnej, wynoszącej po 3,5 florena z włóki miesięcznie.

Nauczyciele, szczególnie we wsiach, gdzie były jedynie kaplice bez stale rezydującego pastora lub we wsiach bez kościołów, przejmowali samowolnie funkcje pastorów i nieraz z powodzeniem ich zastępowali. Brało się to może stąd, że nauczyciele, którzy byli jednocześnie organistami, uczestniczyli najczęściej przy udzielaniu chrztów i ślubów, jak również brali udział w pogrzebach, za co otrzymywali specjalne wynagrodzenie przewidziane taryfą (promocja 3 w 1).