Ocena ogólna

Ocena ogólna, związana z konkretnymi warunkami i sytuacją w twórczości architektonicznej lat 1947-1949, bynajmniej nie oznacza bezkrytycznej kanonizacji Mariensztatu. Należy stwierdzić, że szereg zastosowanych w tym założeniu zasad jest ściśle związanych z sytuacją osiedla u stóp najświetniejszego bodajże w Warszawie skupiska wysokiej klasy zabytków i z jego pionierską rolą w nowej twórczości architektonicznej (program uprawnienia budowlane na komputer).

Nie może być więc wzorem do zastosowania w innych warunkach ani zasada obojętnego, a nawet nieco prowincjonalnego potraktowania zabudowy mariensztackiej jako jedynie tła i podbudowy dla zabytkowych dominant. Nie może być wzorem rozwiązanie zabudowy jako zwartych szeregów kamieniczek imitujących jak gdyby indywidualne domki wyrastające na prywatnych parcelach (program uprawnienia budowlane na ANDROID). W zasadach tych przejawiły się przerosty nie zawsze dość krytycznego nawiązania do tradycyjnego budownictwa typu małomiasteczkowego, przerosty w danym wypadku usprawiedliwione nowością obranej drogi i zabytkowym otoczeniem. Źle się natomiast dzieje, gdy w kilka lat później, w dobie powszechnego uznania programu ciągłości historycznej w architekturze polskiej te właśnie zasady znajdują szeroki oddźwięk w projektach i realizacjach wykonywanych dla zupełnie innych warunków terenowych i urbanistycznych (uprawnienia budowlane).

Oczywiście można poddać krytyce również szereg momentów w całokształcie układu Trasy W-Z. Wyrazem słabości gospodarczej z jednej strony i pewnej krótkowzroczności z drugiej było przyjęcie zbyt wąskiego profilu poprzecznego, utrwalonego zarówno szerokością mostu, jak i szerokością tunelu, oraz zabudową byłej ulicy Leszno (program egzamin ustny). Przy słusznej tendencji do bezkolizyjnego rozwiązania Trasy i zapewnienia jej walorów szybkiej arterii przelotowej zbyt mało przejawiono troski o skomponowanie poszczególnych jej odcinków z zabudową, godząc się na szereg przypadkowych układów (np. w rejonie zachodniego wylotu tunelu). Realizując racjonalną zasadę oddzielenia ruchu pieszego od kołowego nic ustrzeżono się od pewnego doktrynerstwa, np. w pozbawieniu chodników wielu odcinków Trasy, na które - jak wykazało życie - kieruje się masowy ruch pieszy (opinie o programie).

Potężne sylwety

Jednakże braki te, będące piętnem okresu powstania Trasy W-Z, nic mogą wpłynąć na generalną ocenę dzieła, a zwłaszcza jego roli jako zwiastuna ciągłości historycznej w rozwoju architektury Warszawy. Ta rola Trasy W-Z znajduje najbardziej obrazowe, sugestywne wcielenie w panoramie fragmentu założenia od Wisły do Krakowskiego Przedmieścia (segregator aktów prawnych). Tę wieloplanową scenerię łączącą jedność kompozycyjną z niewymuszoną swobodą i różnorodnością romantycznych nieraz elementów kształtują zarówno nowe budowle Trasy W-Z, jak wkomponowane w nią klejnoty zabytków. Na pierwszym planie wyrastają z obu stron arterii jasne, lakoniczne bryły pałacu Pod Blachą i domów osiedla Mariensztackiego. Za nimi zarysują się potężne sylwety Zamku Królewskiego i kościoła św. Anny, dźwignięte na rustowane piedestały murów oporowych i kształtujące jak gdyby kolosalne propyleje uroczystego wjazdu do lewobrzeżnej stolicy. Dziś nad całym tym zespołem góruje potężna bryła kościoła św. Anny korespondująca z pobliską katedrą.

Odbudowa Zamku doprowadzi zapewne do powstania nowej dominanty, która być może wniesie równowagę do całego układu włącznie z symetrycznie względem niej położonymi bryłami świątynnymi. W centrum obecnej panoramy Trasy W-Z rysuje się Skarpa ujęta między Zamkiem a kościołem w 12-metrowy mur oporowy z lukiem wlotu do tunelu. Na obszernym tarasie placu Zamkowego wznosi się monumentalne zwieńczenie całości - kolumna Zygmunta (promocja 3 w 1). Jako tło panoramy rysują się na ostatnim planie piękne kamienice Krakowskiego Przedmieścia odbudowane na płycie tunelu. Centralną osią spinającą cały ten układ w jedną całość jest sama trasa jezdna, której płynna i sugestywna linia zbiera i uzasadnia sytuację poszczególnych elementów.