Zdrowy wygląd

Druga niespodzianka to maleńka akwarela spośród jedenastu w Albumie Palahickim: Roznosiciel telegramów. Stojący w progu, w pół kroku Żyd w łachmanach - zezowaty, patrzący na nas, z wyciągniętą ręką. Zatrzymany w sposób irytujący. To jest jedyny obraz - czego właściwie brak w większości prac Rodakowskiego - gdzie został uchwycony ruch, w momentalnej, prawie nieuchwytnej sekwencji. Ten mały obrazek ściąga uwagę, stawia nas w sytuacji odbiorcy telegramu, i tak tkwimy jak w zatrzymanym kadrze (program uprawnienia budowlane na komputer).

Wyobraźmy sobie, że w telewizji jest jakiś film pełen akcji, w którym nagle z niewiadomych przyczyn zatrzymuje się na trwale jedna scena, jeden gest i to gest skierowany do nas! Wyobrażam to sobie jako sytuację upiorną: stoimy i nie wiemy, co zrobić z tą zatrzymaną na zawsze rzeczywistością, która nas dotyczy, bo telegram jest do nas wysłany i nie odebrany, on nie może przejść w drugą stronę, ramą tego obrazka są drzwi wpisane w ekran telewizora… Rodakowski zrobił tu - czy może mu się zdarzyło - coś niezwykłego. Malarstwo, które niby znamy i które nagle zupełnie wyprowadza nas z równowagi (program uprawnienia budowlane na ANDROID)!

W jakim punkcie znajduje się dziś sztuka mówienia prozą? Krytyk rozglądający się po literackim gospodarstwie polskim dziś - w sześć lat po wielkiej przemianie - widzi krajobraz niczym po przejściu huraganu: pełno powalonych, próchniejących pni, gdzieniegdzie widać jakieś stare, samotne, czasem usychające drzewo, a wokół pleni się zagajnik - wcale z wyglądu zdrowy, ale nie przetrzebiony, a przy tym tak różnorodny, że trudno nawet orzec, czy rośnie nam bór świerkowy, czy brzezina (uprawnienia budowlane). Brak tu z pewnością leśników „na etacie” - dbających o sens i porządek w tych chaszczach; niektórzy wpadają tu okazjonalnie, ale nikt chyba nie przemierzył całej gęstwiny. Ludność buszuje w niej trochę na oślep, brak więc wydeptanych ścieżek i punktów orientacyjnych, choć niby wszyscy zgadzają się: niechże tu wreszcie las wyrośnie (program egzamin ustny)!

Dojrzałe autorytety

Dość już tych „leśniczych" metafor. Obserwujemy po prostu generalną zmianę warty - o zasięgu nieporównanie szerszym i znaczniejszym niż ta. która kiedyś dała tytuł znanej książce Błońskiego (opinie o programie). Zmiana warty popaździernikowa niewiele zmieniła w hierarchiach obowiązujących wśród krajowych twórców: pisarze wylansowani w latach trzydziestych lub zaraz po wojnie byli jeszcze młodzi, pełni sił i otwarci na ideowe przemiany, obok nich istniała krytyka, obfitująca w dojrzałe autorytety i świetne, młode talenty, krytyka, której zadaniem w takich historycznych momentach jest budowanie mostów łączących przeszłość z przyszłością, a przerzucanych ponad mieliznami czasu teraźniejszego, wprowadzanie w obieg, historyczne lokowanie i potwierdzanie własnym autorytetem nowych zjawisk literackich, którym trzeba znaleźć miejsce wśród uznanych wcześniej wielkości.

Wielka krytyka potrafi nawet w sytuacji rewolucyjnego chaosu odbudować szybko wizerunek literackiej współczesności jako pewnego ładu, mieszczącego się w historycznych procesach. Zatem po Październiku ’56 nadal najważniejszymi pisarzami polskiej współczesności byli Andrzejewski, Rudnicki, Kuncewiczowa, Lem, Stryjkowski, Braun, Buczkowski, Dygat. Konwicki, Odojewski, obaj Brandysowie. Debiutanci z okolic Października mieli w tym towarzystwie wyznaczone miejsca, choć w istocie niewielu spośród nich przetrwało do dziś. Albo nie żyją - jak Białoszewski (segregator aktów prawnych).

Hłasko, Krzysztoń, Stachura - albo wytracili pisarski rozpęd, i to niezależnie czasem od politycznej przynależności - jak Nowakowski, Orłoś, Minkowski, Brycht. Dziś, kiedy pokolenia 1910 i 1920 schodzą powoli ze sceny, okazuje się, że w generacjach następnych zieje jakaś gigantyczna wyrwa, to znaczy że - przynajmniej w obrębie prozy Październik i lata następne przyniosły zdumiewająco mało talentów najwyższej miary, które mogłyby przetrwać wszystkie polityczne kataklizmy i nadal fascynować czytelników (promocja 3 w 1).