Zupełny brak woli

Ich konfrontacja (dialog, dyskusja, porównanie) stała się niemożliwa. choć przecież okazać się mogła owocna i pouczająca. Obserwując tę sytuację, towarzyszące jej rankingi, urazy i nieporozumienia. trudno oprzeć się wrażeniu, że w sposób jaskrawy uwidacznia ona dość niepokojącą diagnozę. Polska scena kulturalna uległa w kilku pierwszych latach III Rzeczypospolitej dziwnej polaryzacji, której zapowiedzi obserwować już można było wcześniej. Oto istnieją dwa niezależne, rozmijające się obiegi artystyczne, nie mające niemal punktów stycznych, spoglądające na siebie z wyższością i pobłażaniem (program uprawnienia budowlane na komputer).

Środowiska te różnią się niemal wszystkim: gustem, językiem mówienia o sztuce, hierarchią artystycznych wartości, nieraz też światopoglądem. Dla obserwatora zewnętrznego - który ma przyjaciół w obu tych kręgach, w dodatku którego zawodem jest mówienie, pisanie o sztuce, próba zrozumienia całej kultury współczesnej - uderzający jest niemal zupełny brak woli wzajemnego zrozumienia, zainteresowania obu „obozów”; więcej - brak jakiejkolwiek wzajemnej ciekawości! Rosnąca polaryzacja przypomina chwilami walkę karnawału z postem. Walkę na hasła najczęściej z braku merytorycznych analiz (program uprawnienia budowlane na ANDROID).

Z jednej więc strony: wolność, otwartość, uniwersalizm. Z drugiej: odpowiedzialność, tradycja, powrót do wartości. Jeśli tu - dzieło. no to tam - działanie. Tu: tożsamość, tam: nowoczesny język sztuki. Tu: sztuka jako powinność, tam: sztuka jako gra. Tu - częściej mowa o korzeniach, tam - o wędrowaniu („nomadyzm sztuki"). Obie strony najlepiej czują się w monologu, przekonując już przekonanych, więc tak naprawdę nie mając potrzeby przekonania nikogo, bezkrytycznie wierząc we własną hierarchię wartości, unikając poddawania jej pod powszechny osąd. powtarzając raz ustalone ustalenia (uprawnienia budowlane).

Dezaprobata

Ponawiane co czas jakiś próby wymiany poglądów, kończą się zwykle na konfrontacji emocji - jak w czasie słynnego wydania ..Pegaza" poświęconego krytyce artystycznej, gdzie Tomaszowi Jastrunowi udało się skonfrontować dwie kolejne dyrektorki „Zachęty": Barbarę Majewską i Andę Rottenberg. Audycję oglądało się z zapartym tchem, jak odcinek serialu kryminalnego, jednak merytoryczną jej zawartość tak naprawdę dało się sprowadzić do jednego postulatu: potrzeby społecznej debaty - niczego więcej (program egzamin ustny). Bo „przecież nie będziemy tu przy tym stole…” Jeżeli nie tu. to gdzie, jeżeli nie teraz, to kiedy? Nawet tak hermetyczny artysta jak Bałka zasługuje na trafniejszą obronę niż argument z „Tate Gallery”…

Argumenty są wytarte, antagonizmy utrwalone. Gdzieś ponad tym spolaryzowanym krajobrazem krąży kilku niezależnych, cokolwiek zgorzkniałych obserwatorów sztuki (opinie o programie). Nie pasują do schematu: Andrzej Osęka - w gustach „konserwatywny", w poglądach „progresywny"; Zbigniew Warpechowski jakby odwrotnie - podający się za konserwatystę desperacki obrońca utopii awangardy; Jerzy Hanusek - samotnie i przenikliwie od kilku lat komentujący Sztuczki i sztukę na łamach „Arki" (następnie „Arcanów"). Bilans (segregator aktów prawnych)?

Dezaprobata właśnie wydaje się uczuciem, które dominuje przy wzajemnym przyglądaniu się sztuce. Walka karnawału z postem zmienia się w gombrowiczowski pojedynek na miny Miętusa z Syfonem. Obie strony przeglądają się w oczach przeciwnika jak w krzywym zwierciadle; okazuje się, że po jednej stronie jest zwykły snobizm, nihilizm, bezsensowny eksperyment - po drugiej: prowincjonalizm. kicz, natchnione moralizatorstwo. Gdy „dialog" przekroczy próg artystycznego getta, zdarza mu się zejść na poziom zupełnie kompromitujący (promocja 3 w 1). Wtedy czas na epitety: „Ciemnogród" i „mentalność śmierci”, „parafiańszczyzna" i „siły Księcia Ciemności"…