Dyskurs agresji

Czy ten dyskurs agresji jest nieunikniony? Czy wspólna dyskusja na temat przyszłości polskiej kultury musi się toczyć w atmosferze wrogości i podejrzeń? Polaryzacja sceny politycznej III Rzeczypospolitej wydaje się - co normalne w państwie demokratycznym nieuchronna i definitywna. Ale czy rzeczywiście musi ona automatycznie „odbijać się” w kulturze? w sztuce? - podlegają one przecież innym prawom, innym ciśnieniom i lojalnościom (program uprawnienia budowlane na komputer). Swobodny obieg myśli, doświadczeń, wrażliwości, swobodny wreszcie wybór - dla twórcy i dla odbiorcy - jest podstawą kultury prawdziwie autentycznej i żywej. Dzieje sztuki dowodzą, że najcenniejsze okazują się postawy „w poprzek”, ignorujące utrwalone podziały, szukające własnej, „trzeciej” drogi, mądrzejsze od „uniwersalności” własną prywatność, próbujące połączyć lokalną specyfikę z odwołaniem do powszechnych kategorii sztuki.

Gdy latem 1981 roku niemiecki artysta Joseph Beuys przywiózł furgonetką kolekcję własnych dzieł dla Muzeum Sztuki w Łodzi (Polentransport 81) nie krył nadziei, że właśnie w Polsce widzi perspektywy realizacji swojej idei „alternatywy”, „trzeciej drogi”, społeczeństwa „integralnego”, wolnego od wad i wyzwolonego od zniewoleń obu „totalizmów” - kapitalistycznego i komunistycznego (program uprawnienia budowlane na ANDROID). Beuys - wierny spadkobierca awangardy - wierzył, że sztuka zmienia świat, a artysta oddziałuje na społeczną rzeczywistość może aktywnie przyczynić się do budowy nowego społeczeństwa. Jeśli nadzieje pokładane przez niego - nie jednego - w „Solidarności", jako ruchu zdolnym do bycia „awangardą trzeciej drogi”, rozwiały się - nadzieje na alternatywę kulturową pozostały (uprawnienia budowlane).

Absurdalny spór opcji „okcydentalnej” z „narodową” przypomina wielokrotnie powracający w tym kraju spór sztuki „zaangażowanej” z „pięknoduchowską”, „służebnej” z „eskapistyczną”. Spór, który przez wielkie dzieło tak naprawdę jest unieważniony i dotyczy to w równym stopniu malarstwa, instalacji, jak i poezji, co przypomniał ostatnio, przyjmując godność doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego, Stanisław Barańczak: w wierszu naprawdę wartościowym staje się raczej dialektyką przeciwstawnych, ale współistniejących, a nawet uzupełniających się wzajem tendencji (program egzamin ustny)."

Plenerowa instalacja Termofory

Może więc postępujący, coraz bardziej ideologizujący się podział kultury jest z gruntu fałszywy, nieuzasadniony? Pytanie to dotyczy również, a może nawet przede wszystkim, chrześcijan poczuwających się do troski o kulturową tożsamość, powołanych do dialogu także ze współczesnością. Sprowadzanie konfliktu do stosunku do „wartości chrześcijańskich” byłoby rzecz jasna nieporozumieniem. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że obecność tych wartości w tym kraju i w tym czasie - jest problemem w’ jakiś sposób kluczowym (opinie o programie). „Podstawowym zagadnieniem jest erozja wyobraźni religijnej w XX wieku. Wszystko inne postrzegam jako pochodną tej erozji” - to diagnoza Czesława Miłosza. Dużo wnikliwsza i bardziej subtelna niż teza o „bezpardonowej bitwie o duszę narodu" w’ wojnie haseł, która przetacza się gdzieś nad naszymi głowami.

Kultura nie wierzy w dekrety ani w wygłaszane drewnianym językiem połajanki. Jedyną skuteczną strategią kultury - także chrześcijańskiej - jest dialog. Dialog ten nie jest łatwy, tak jak niełatwy bywa język nowoczesnej sztuki. Bywa, że konfrontacja kończy się dramatycznie - czego przykładem kolejna przygoda Roberta Rumasa, tym razem w Gdańsku, w czasie Warsztatów Multimedialnych. Projekt - Wyspa (czerwiec 94) (segregator aktów prawnych).

Plenerowa instalacja Termofory polegająca na przykryciu ośmiu gipsowych figur Chrystusa i Maryi gigantycznymi plastikowymi termoforami z wodą (symbolika: petryfikacja znaków wiary, izolacja świadomości religijnej, fetyszyzacja dewocjonaliów, ale też: zagłuszenie głosu sumienia) spotkała się z agresją oburzonego tłumu. Mimo zatwierdzenia projektu przez Urząd Miasta i mimo prób mediacji komentującego instalację artysty - obiekty zostały zniszczone, nie obyło się bez wrzasku, szturchańców i obelg (w’ tym także - rzecz jasna - posądzeń o „żydostwo”) (promocja 3 w 1).