Imponujący zespół

Pokolenia budowniczych Petersburga nie ograniczyły się jednak do biernego „wpisania" architektury w pejzaż, do podporządkowania się naturze. Przeciwnie - myśl architekta potrafiła tu aktywnie wydobyć z potężnej przyrody północy maksimum ekspresji, rozwinąć w mowie wież i kolumnad majestat wielkiej rzeki, stworzyć poprzez współbrzmienie elementów wielkiej architektury i natury imponujący zespół, godny miasta stołecznego (program uprawnienia budowlane na komputer).

Podobnie i w Warszawie układy wielkich osi regularnych wyrastają w bezspornym ustosunkowaniu do walorów naturalnych rzeki, Skarpy i przyskarpowych terenów zielonych, a ich układ wzbogacony jest szeregiem niesymetrycznych, nieregularnych elementów, sprzęgających założenia ze starą siecią uliczną miasta (program uprawnienia budowlane na ANDROID).

Organiczność kompozycji Warszawy i Petersburga, opierająca się na przemożnym wpływie rzeki, jest jednym z powinowactw historycznych i kompozycyjnych wiążących te dwa miasta. Oświetlając odrębnie oba przykłady urbanistyczne, zwracając uwagę na ich samodzielność, a zarazem na ich powiązania z kulturą architektoniczną innych narodów trzeba wspomnieć o bardzo prawdopodobnych kontaktach, które istniały między dwiema stolicami - zwłaszcza w XVIII i XIX wieku (uprawnienia budowlane). Zagadnienie to nie zostało jeszcze zbadane przez naszą naukę historyczną, która jak dotąd szukała źródła natchnień wielkich założeń warszawskich XVIII wieku jedynie w szkole francuskiej. Ostatnio dopiero Eugeniusz Szwankowski podniósł, że podejmując budowę założenia saskiego wzorowano się m. in. na „petersburskich założeniach urbanistycznych Piotra Wielkiego w Rosji" (program egzamin ustny).

Próg stulecia

Rzeczywiście szereg faktów historycznych nasuwa myśl o istotnych wpływach wzajemnych rozwijającej się świetnie rosyjskiej szkoły planistycznej XVIII i XIX wieku i urbanistyki warszawskiej. Podłożem tych powiązań były kontakty dziejowe, łączące w tym czasie Polskę i Rosję, były wspólne dla całej Europy tendencje polityczne, światopoglądowe i kulturalne, które u progu stulecia wiązały się z rozwojem scentralizowanych monarchii nowożytnych, w połowie wieku - z koncepcjami „oświeconego absolutyzmu", później zaś - z przeobrażeniami burżuazyjno-demokratycznymi (opinie o programie). Te powiązania dziejowe znalazły naoczny wyraz m. in. w stosunkach osobistych oraz w równoczesnym nieraz następowaniu doniosłych i analogicznych wydarzeń urbanistycznych. Inicjatorem pierwszych założeń regularnych wniesionych w żywiołowo dotychczas rosnącą tkankę zabudowy Warszawy był przecież August II, bliski człowiek i sprzymierzeniec Piotra I, który w tym właśnie czasie reformował urbanistykę rosyjską na zasadach regularności.

Stanisław August Poniatowski, promotor sztuk i architektury drugiej połowy XVIII wieku, wychował się w Petersburgu i tam też przyswajał sobie poglądy i gusty urbanistyczne. Znamienne jest również zestawienie dat: 1703 początek budowy Petersburga - 1713 założenie Osi Saskiej w Warszawie; 1762-1793 prace Komisji Bieckicgo nad planami Moskwy i Petersburga oraz innych miast rosyjskich - 1768-1793 realizacja w Warszawie nowego rozplanowania południowych terenów miasta (na kanwie Osi Stanisławowskiej) oraz prace projektowe nad regularną przebudową istniejących założeń. Nie może być też rzeczą przypadku równoczesny rozkwit architektoniczny Petersburga i Warszawy w drugim, trzecim i czwartym dziesięcioleciu XIX wieku, kiedy też następuje klasycystyczna przebudowa i zakończenie czołowych placów i zespołów architektonicznych obu stolic (segregator aktów prawnych).

Można więc wysunąć hipotezę o powiązaniu przeobrażeń w urbanistyce polskiej XVIII i początku XIX wieku z analogicznymi procesami w urbanistyce rosyjskiej. Hipoteza taka może być oczywiście jedynie punktem wyjścia gruntowniejszych badań historycznych, które wychodzą już tematycznie poza ramy niniejszego opracowania (promocja 3 w 1).