Posiadłość miast nadbałtyckich

Przedmiotem badań jest przede wszystkim część wiejskich posiadłości jednego z trzech głównych miast Prus Królewskich. Wszystkie one - Gdańsk, Toruń i Elbląg - wyposażone były we własne posiadłości wiejskie, administrowane przez władze miejskie. Przede wszystkim nasuwa się pytanie, jakie były z jednej strony cechy wspólne, charakteryzujące życie i pracę ludności tych terenów, a jakie mogły być cechy specyficzne, wyróżniające posiadłości gdańskie od innych, zarówno pomorskich, jak też koronnych wiejskich posiadłości miast (program uprawnienia budowlane na komputer).

Nie można prócz tego zapominać o nadmorskim charakterze głównego portu Rzeczypospolitej, jakim był Gdańsk. Konieczne jest porównawcze spojrzenie na Gdańsk w kontekście posiadłości miast nadbałtyckich, jak również całego szerszego, nadbałtyckiego pasa nadmorskiego, o którym wiemy ogólnie, że na odcinku pomorskim charakteryzował się silniejszym stopniem zaawansowania gospodarki pieniężnej (program uprawnienia budowlane na ANDROID).

Na materiał źródłowy wykorzystany w tej pracy składają się zarówno akta samorządu wiejskiego, jak też urzędu zarządzającego tym terytorium z ramienia Gdańska. Są tu więc przede wszystkim odpisy i zarazem wyciągi żuławskich ksiąg urzędowych prowadzonych w Grabinach, gdzie mieścił się zarząd Żuław Gdańskich (uprawnienia budowlane). Odpisy te zawierają materiał z lat 1579-1700 i stanowią wyciąg z bardzo obszernego materiału oryginalnego, który zaginął bezpowrotnie w czasie wojny. Odpisy te są dzisiaj jedynym źródłem zastępującym zniszczone oryginały i zapoznają, choć wyrywkowo, z bogactwem materiału zaginionego. Trudno dziś określić stopień dokładności wyciągów i zasadę selekcji tekstów, jaką kierował się kopista, natomiast uderza bogactwo i różnorodność zawartego w nich materiału. Nie są to materiały, które mogłyby dostarczyć danych liczbowych o stanie gospodarstw rolnych mieszkańców Żuław Gdańskich. Przeważają tu sprawy i spory rozpatrywane przez administratorów Żuław Gdańskich, a dotyczące najróżnorodniejszych drobnych przejawów codziennego życia mieszkańców tego terenu (program egzamin ustny).

Zadłużenia gospodarstw

Następną ważną pozycję źródłową stanowią żuławskie księgi gruntowe z XVII i początków XVIII w. Zawierają one informacje o wielkości i cenie gospodarstw, zmianach właścicieli, działach rodzinnych, wysokości globalnych i ratalnych spłat rodzinnych, stanie zadłużenia gospodarstw i temu podobnych danych hipotecznych. Ten materiał dostarczył przede wszystkim danych umożliwiających sporządzenie tabel zamieszczonych w aneksie. Jest on jednak lakoniczny i wymagał uzupełnienia innym typem źródeł, dostarczającym informacji opisowych (program egzamin ustny).

Takim źródłem są, prócz wspomnianych na wstępie żuławskich ksiąg sądowych, księgi ławnicze i inne archiwalia pojedynczych wsi, dość skąpo zachowane po ostatniej wojnie w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Gdańsku. Wykorzystany też został cały rękopiśmienny materiał biblioteczny, dzięki któremu można było wnieść uzupełnienia do niniejszego tematu. Wyzyskano również tak rękopiśmienny, jak i drukowany zbiór rozporządzeń władz miejskich dotyczących wszystkich wsi tego terytorium. Ustawa wiejska z 1598 r. odnosząca się do całych Żuław Gdańskich, jak również rozporządzenia przeciwpożarowe, będące przejawem zrzeszania się chłopów żuławskich w celach samopomocy, opublikowane zostały wcześniej w okresie gromadzenia materiałów źródłowych (segregator aktów prawnych).

Dla terytorium całych Żuław, a szczególnie Żuław Gdańskich, zachował się dość liczny zasób źródeł kartograficznych. Z materiałów pochodzących l XVII i XVIII w. jedynie mapy publikowane, głównie miedzioryty, jak również te, które stanowiły cenniejsze zabytki, znalazły szersze omówienie w literaturze (promocja 3 w 1). Najbogatszy zbiór map tego terenu znajduje się w Bibliotece Gdańskiej PAN, jakkolwiek sporo egzemplarzy przechowywanych jest również w zbiorach Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Gdańsku. W zbiorach biblioteki znajduje się przede wszystkim oryginalna mapa Żuław O. J. Gotha z 1626 r., która stanowiła oparcie dla późniejszych opracowań z XVII i XVIII w., a więc dla mapy F. Getkanta z 1643 r., S. Donneta z 1722 r. oraz J. F. Enderscha z 1753 r. Osobno wymienić trzeba mapę G. Bodenehra, wykonaną w dwu wersjach, a przedstawiającą zalanie Żuław Gdańskich w 1657 r. po przebiciu przez Szwedów wałów wiślanych. Wydarzenie to znajdzie swe odbicie w legendzie do późniejszej mapy z początków XVIII w. Mapa P. Schencka starszego zamyka listę twórców map publikowanych.