Zabudowa rozproszona

Zabudowa rozproszona zrywa więzi sąsiedzkie i osłabia gotowość do sprawnego przeprowadzania wspólnych prac. Przy tej okazji dowiadujemy się, że zakaz swobodnego budowania zagród uchwalony był przez Koszwały jeszcze w 1614 r. w czasie przeprowadzania nowych pomiarów gruntu^. W 1646 r. na podmokłych dotąd terenach wsi Lędowo (im Bruche) zamieszkiwali chłopi, którzy ignorowali wezwania do wywiązywania się ze wszystkich obowiązków wynikających z przynależności Lędowa do parafii w Wocławach. W przeciwstawieniu do mieszkańców wsi Lędowo źródło określa ich nawet jako Briichere (program uprawnienia budowlane na komputer).

Te nieliczne przykłady zabudowy rozproszonej przekonują, że panowała wówczas jeszcze zasada budowy zagród chłopskich w zwartych wsiach. Poznanie warunków gospodarowania chłopów żuławskich oraz przepisów i prac porządkowych związanych z utrzymywaniem funkcjonowania całego systemu wodnego przekonuje, że inaczej nie wyobrażano sobie wówczas gospodarowania (program uprawnienia budowlane na ANDROID). Wspólne czuwanie nad bezpieczeństwem przeciwpowodziowym i przeciwpożarowym, jak również wspólny udział w akcjach ratunkowych, tak wodnych, jak i ogniowych, zakładał, że wspólne, sąsiedzkie musiało być również zamieszkiwanie. Zabudowa rozproszona mogła występować na szerszą skalę dopiero wówczas, gdy walka z głównym żywiołem Żuław - wodą - przestała wymagać stałej czujności wszystkich mieszkańców (uprawnienia budowlane).

Plany pomiarowe

Wydaje się, że odmiennie przedstawiała się ta sprawa w części wsi wolnych, mianowicie we wsiach holenderskich. Przede wszystkim pojawili się tu przedstawiciele mieszczaństwa gdańskiego jako właściciele całych wsi bądź ich części. Oni też wydzierżawiali lub sprzedawali swą ziemię osadnikom. Wydaje się również, że w okresie ponownych lokacji w połowie XVI w. przeprowadzono tam jednocześnie komasację gruntów chłopskich przy okazji ponownych pomiarów wsi. Wtedy też chłopi zaczęli budować swe zagrody w centrum gruntów dzierżawionych, a więc w pewnej odległości od siebie. To spowodowało rozluźnienie się zwartej zabudowy wiejskiej. Wniosek ten potwierdza obserwacja J. Schródera zapisana w 1669 r., mówiąca o występowaniu tu wsi z dwojakim sposobem podziału ziemi między sąsiadów - holenderskim i niemieckim (program egzamin ustny).

W 1688 r. przysiężni wałowi oskarżyli chłopów z Bystrej, Bogatki, Wiśliliki i Błotnika o brak gotowości do wykonywania straży lodowej na brzegu Wisły. Jako przyczynę tego stanu rzeczy wysuwano, że die Nachbarn we.it von einander liegen. Plany pomiarowe poszczególnych gospodarstw w Bystrej i Błotniku przekonują, że w pierwszej połowie XVIII w. panowała tu zabudowa rozproszona (opinie o programie). Najlepszą ilustrację zabudowy zwartej we wsiach pańszczyźnianych i zabudowy rozproszonej we wsiach wolnych dostarczają plany wsi żuławskich wykonane w 1774 r. przez Magnusa Skepsg&rda. Podobnie przedstawia tę sprawę H. Bertram. Jego mapka obrazująca rekonstrukcję stanu osadnictwa Żuław Gdańskich w połowie XVII w. nie ukazuje ośrodków wsi w kwartale wsi wolnych, a więc tych, które w większości zostały ponownie zasiedlone w połowie XVI w (segregator aktów prawnych).

Wsie pańszczyźniane mają natomiast na tejże mapie wyraźnie zaznaczone centra, a nawet kształty wsi. Nowi osadnicy, uzyskując na Żuławach warunki do kontynuowania przyniesionych przez siebie nawyków gospodarczych, stworzyli tu sobie takie kształty zabudowań gospodarczych i takie formy zabudowy wsi, do jakich byli przyzwyczajeni w kraju swego pochodzenia. To mogło być jednym z elementów utrzymywania się dość długo odrębności chłopów zamieszkujących wsie wolne (promocja 3 w 1). Sieć parafialna Żuław Gdańskich w XVII w. nie zmieniła się w większym stopniu w porównaniu z sytuacją z końca XVI w. W dalszym ciągu istniały kościoły parafialne w Bogatce, Cedrach Wielkich, Kieżmarku, Koszwałach, Koźlinach. Leszkowach, Ostrowitem, Steblewie, Trutno- wach i Wocławach. Jedynie ośrodek kościelny w Osicach uległ degradacji, spadając do roli kaplicy filialnej.