Krytyka koncepcji architektonicznej

Nasuwające się dziś krytyczne uwagi architektoniczne w stosunku do zabytkowej koncepcji Nowego Światu nie stanowią jednak oceny całokształtu podjętych w r. 1946 koncepcji. Należy bowiem uwzględnić szczególne warunki i potrzeby tego okresu. Odtworzenie w szacie historycznej zabudowy Nowego Światu w Warszawie - podobnie jak zrealizowane nieco później odtworzenie zespołów Miasta Głównego w Gdańsku - pozwalało wówczas najszybciej osiągnąć najbardziej niezbędny i upragniony przez całe społeczeństwo wynik - przywrócenie do życia centralnych ośrodków tych do szczętu zburzonych miast (program uprawnienia budowlane na komputer).

Wobec ówczesnych słabości i trudności gospodarczych pewne uzasadnienie miał i niewielki zabytkowy gabaryt nowowznoszonych budowli o 3-4 kondygnacjach; duże plusy ekonomiczne dawało wykorzystanie istniejących fundamentów (program uprawnienia budowlane na ANDROID). W okresie tym zabudowa fragmentów historycznych centrum w szacie zabytkowej miała wreszcie i uzasadnienie architektoniczne: w warunkach płynności tendencji i pojęć twórczych w naszej architekturze podporządkowanie odbudowy starych ośrodków wpływom nowoczesnych tendencji konstruktywizmu i funkcjonalizmu mogłoby przynieść niepowetowane szkody, skierowanie jej natomiast w łożysko zabytkowe dawało gwarancję pewnej, wprawdzie przebrzmiałej, ale prawdziwej jakości architektonicznej (uprawnienia budowlane).

Krytyka koncepcji architektonicznej odbudowy Nowego Światu wykazuje jednak, że realizacji tej - w pewnym stopniu usprawiedliwionej w konkretnych warunkach swego czasu - nic można traktować jako wzoru do naśladownictwa (program egzamin ustny). Tym mniej można się opierać na innych, bardziej jaskrawych przerostach działalności konserwatorskiej ignorującej istotne potrzeby miasta na rzecz drobiazgowej nieraz odbudowy wszelkich starych budowli, jak na przykład na odbudowie dwóch przeciętnej wartości pałacyków zaciskających, dziś przebieg ulicy Marszałkowskiej przed placem Dzierżyńskiego (opinie o programie).

Odgrodzenie strefy zabytkowej

Należy zarazem podnieść, że przy odbudowie Nowego Światu, jak i w wielu innych wypadkach koncepcja zabytkowa zwyciężyła i była realizowana przede wszystkim dlatego, że środowisko architektoniczne nie potrafiło przeciwstawić jej nic, oprócz nihilistycznych projektów, w istocie rzeczy niweczących wartości starej magistrali; nie potrafiło wysunąć koncepcji rozwinięcia i klasycznego uwielokrotnienia kompozycji Nowego Światu odpowiednio do jego rosnącego znaczenia w zespole miasta. Odgrodzenie strefy zabytkowej od nowego miasta było więc w dużym stopniu konsekwencją supremacji prądów pseudonowatorskich i groźby ich zapanowania na terenie całego śródmieścia (segregator aktów prawnych).

Słuszność tego twierdzenia ilustrują koncepcje niektórych założeń historycznych wyłączonych spod pieczy konserwatorów i przekazanych do rozstrzygnięcia pozostałym środowiskom architektonicznym; najlepszym przykładem są w tym względzie konkursy na Oś Saską i Oś Stanisławowską oraz na założenie gmachu KC PZPR. We wszystkich tych wypadkach wyłączenie rozwiązywanych obiektów z kompetencji władz konserwatorskich zostało pojęte przez uczestników konkursów jako wytyczna do zignorowania kompozycji historycznej, do przeciwstawienia się układowi zabytkowemu. Tendencje pseudonowatorskie dominujące w rozwiązaniach konkursowych opierały się i tu na bez- ideowości programów, na opacznym pojmowaniu treści rozwiązywanych założeń, na treściowej pustce koncepcji.

Przeczytajmy uważnie programy konkursów. Nie znajdziemy w nich ani słowa o znaczeniu danego założenia architektonicznego dla narodu, dla stolicy, o tradycjach z nimi związanych, o tych ideach, które ma ucieleśnić architektura siedziby PZPR lub czołowe założenia płacowo-parkowe stolicy (promocja 3 w 1). Programy nie formułują nawet konkretnej funkcji urbanistycznej placu Zwycięstwa ani też zespołu wolnych przestrzeni wokół Domu Partii, abstrahują od takich niewątpliwych i decydujących dla rozwiązania przestrzennego funkcji tych założeń, jak zgromadzenia i przepływ dziesiątków i setek tysięcy demonstrantów w dni świąt narodowych czy też rozbawionych rzesz obywateli i młodzieży podczas zabaw ludowych. Niejasność pełnej treści tkwiła już w programie.